Tu możesz zobaczyć jak nasi uczniowie odtworzyli w Minecrafcie Zameczek, czyli pałac Platerów w Bliżynie: kliknij

Historia Bliżyna

LEGENDA

Legenda mówi, że w XIII wieku podróżujący z Sandomierza do Końskich św. Jacek przystanął w Bliżynie i powiedział, że jest już bliżej niż dalej. W tym miejscu powstała wieś Bliżyn.


XV W. I WCZEŚNIEJ

W czasie panowania Bolesława Krzywoustego tereny te należały do rodu Odrowążów, były zalesione, z niewielkim osadnictwem. Pierwsze źródło historyczne zawierające informację o Bliżynie to "Roczniki" Jana Długosza. W diariuszu podróży króla Jagiełły z Krakowa pod Grunwald można przeczytać, że król nocował tam 21.06.1410 r. u swojego dworzanina Piotra Szafrańca z Pieskowej Skały. Kolejna wizyta króla w Bliżynie miała miejsce w 1419 r.

Piotr Szafraniec, podkomorzy krakowski i bliżyński dziedzic, sojusznik Jagiełły w walce z Krzyżakami, wybitny polityk prowadzący poufne misje w imieniu króla Jagiełły został powołany do Rady Wojennej. Podczas walk pod Grunwaldem Piotr Szafraniec był także dowódcą 35 chorągwi. Po zwycięstwie otrzymał wyróżnienie razem z Sędziwojem z Ostroga.

Bliżyn znajdował się już wówczas przy ważnym, znanym od wielu wieków szlaku handlowym. Z zapisów transakcji handlowych z tamtych czasów wiemy, że przy sprzedaży Bliżyna jego wartość oceniono na 400 grzywien. Właścicielami byli kolejno: Piotr Szafraniec, Krystyn z Karwic, Piotr z Zalesia. Karwiccy-Duninowie nazywali się wtedy herbu Łabądź z Bliżyna.

W roku 1496 przez Bliżyn przejeżdżają posłowie na Sejm w Piotrkowie (drugi sejm polski). W 1497 roku Bliżyn jest świadkiem wyprawy wojennej króla Jana Olbrachta na Mołdawię.


XVI WIEK

Na początku XVI wieku właścicielem Bliżyna był Jakub Karwicki, wnuk Krystyna, który kupił Bliżyn w 1442 roku. W 1506 roku Jakub Karwicki poślubił Katarzynę z Gościszewic, której zabezpieczył posag na połowie Bliżyna. W 1521 roku Bliżyn znajduje się w parafii Odrowąż, gdzie proboszczem był ksiądz Jan z Bostowic.

Od początku XVI wieku udokumentowane jest istnienie tu hutnictwa żelaznego. Kroniki mówią o wytopie żelaza w okolicy z rud wydobywanych w miejscowych kopalniach już w 1508 roku. Z 1510 roku pochodzą zapiski o kuźnicy w Bliżynie, opustoszałej później w 1526 r. W 1532 roku istniało w okolicach Bliżyna 5 kuźnic. Inne źródła podają istnienie w 1510 roku 2 kuźnic. Jednak prawdopodobnie ośrodek hutnictwa istniał tu już znacznie wcześniej.

Znane są nawet nazwiska dwóch kuźników z Bliżyna z początku XVI wieku. Byli to Andrzej Zamiela i Klemens z Bliżyna. Obaj zawarli umowę z właścicielem Bliżyna i na jej podstawie na dobrach Karwickich w Bliżynie założyli kuźnice. Płacili czynsz w żelazie i narzędziach rolniczych, a w zamian mieli prawo do korzystania z części lasów, wypalania węgla drzewnego oraz wydowbywania rudy żelaza. Trudnili się wytapianiem żelaza i kowalstwem.

W XVI wieku nastąpił przełom technologiczny w hutnictwie związany z wprowadzeniem koła napędowego napędzanego wodą. Takie rozwiązanie wprowadzono w kuźnicach bliżyńskich Andrzeja Zamieli i Klemensa z Bliżyna. Koła napędowe poruszały młot i miechy.


XVII WIEK

Na początku XVII wieku część parafii z Bliżynem obsługiwała parafia Wąchock, z powodu braku księdza w Odrowążu. W drugiej połowie XVII wieku od 1682 roku Bliżyn stał się własnością Świderskich. Po zniszczeniach z czasu potopu szwedzkiego i epidemiach, spadła liczba ludności związanej z rzemiosłem, chociaż wiele kuźnic nadal działało. W Bliżynie mieszkało wówczas 7 osób we dworze, 14 czeladzi folwarcznej i 103 poddanych. W dobrach bliżyńskich leżały kuźnice: Gilów, Gostków, Wojtan, Wołów Bliżyński.


Mapa z wieku XVI


Mapa z wieku XVII


XVIII WIEK

W 1775 roku właścicielami dóbr bliżyńskich zostają Małachowscy, a w 1781 roku - Potkańscy. W Bliżynie jest już murowany pałac, oficyna, cegielnia, piec wapienny, wielki piec, który wybudował Jan hrabia Nałęcz-Małachowski, olejarnia, 3 browary, gorzelnia, karczma, młyn i 20 domów mieszkalnych (125 osób). Cały klucz bliżyński liczy 8 osad, 443 mieszkańców, 80 domów i kuźnice: Gilów, Gostków, Wojtyniów, Wołów. Na przełomie XVIII i XIX wieku było czynnych 5 kopalń bliżyńskich, gdzie wydobywano syderyt metodą odkrywkową oraz szybami o głębokości do 40 metrów. W drugiej połowie XVIII wieku są już także ślady działalności tartatku.


XIX WIEK

W XIX wieku Bliżyn - siedziba gminy, należał do powiatu koneckiego, do sądu gminnego okręgu II w Chlewiskach - starostwo powiatowe Starachowice i parafii Odrowąż (do 1900 roku). 28 marca 1807 roku hrabina Potkańska, ówczesna właścicielka Bliżyna, występuje do biskupa kieleckiego z prośbą o erygowanie nowej parafii w Bliżynie. Biskup Górski po rozpatrzeniu prośby uznał za konieczne utworzenie nowej parafii, jednak nie pozwoliła na to sytuacja polityczna.

Na gruntach, nabytych od zakładów Bliżyńskich, hrabiego Platera, ten ostatni wybudował, a następnie ustąpił na rzecz Towarzystwa akcyjnego, Najwyżej zatwierdzonego, zupełnie nową stalownię i walcownię, którą nazwał swem imieniem "Huta Ludwik." Fabryka, o której mowa, ma na celu głównie wyrabianie bandaży stalowych do kół wagonowych i parowozowych, oraz walcowanie fasonowych gatunków stali i żelaza zlewnego. Budynek stalowni, gdzie stanąć mają 4 piece Martinowskie, na 15 tonn każdy, murowany, z dachem parabolicznym, krytym blachą żelazną falistą, na wiązaniach żelaznych. Gmach walcowni wybudowany z piaskowca, kryty papą. Składa się on z dwóch dużych balii, z których jedna, przeznaczona na walcownię specyalnie bandaży, ma dwa młoty o 12 i o 5 tonnach oraz maszynę leżącą o sile 300 koni, wprowadzającą w ruch walce poziomo leżące, druga zaś halla służyć ma na walcownię materyału fasonowego. Nadto wystawiono tu obszerne warsztaty mechaniczne, budynek do wykonywania prób, wieżę ciśnień na wodę, budynek do mielenia i przysposabiania masy dolomitowej, kotłownię o 6-iu kotłach parowych, oraz dwie wagi: wagonową i dla wozów.

Cała fabryka, oraz bliższe domy mieszkalne, oświetlone są elektrycznością, ku czemu ustawiono odpowiednie urządzenie w również osobnym budynku, gdzie są dwie maszyny parowe po 150 koni, po ruszające dwie dynamomaszyny o 200 woltach każda. Wszystkie budynki ma szynowe i fabryczne połączone są ze sobą kolejkami żelaznemi, oraz połączone są drogą żelazną ze stacyą Bliżyn, linii Iwangrodzko-Dąbrowskiej. Dla robotników wystawiono tu 14 domów mieszkalnych o 8 mieszkaniach każdy, a dla oficyalistów 4 domy, każdy o 2-ch lokalach.

Źródło

Ponowny wniosek hrabiny Potkańskiej z dnia 8.05.1817 r. zostaje odrzucony przez Komisję Rządową Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego w Warszawie ze względów ekonomicznych. Zezwolenie wydano 12.07.1817 i w następnym miesiącu zostaje położony kamień węgielny pod budowę kościoła. Jednak fundatorka umiera i chociaż w testamencie z 29.08.1817 zawarła zobowiązanie dla spadkobiercy dokończenia budowy, to budowa zostaje wstrzymana. Spadkobierca Jacek Potkański buduje za to drewnianą kaplicę pod wezwaniem św. Zofii. Erygowanie parafii filialnej św. Zofii nastąpiło 23.04.1888 roku. Należały do niej: Bliżyn, Brzeście, Bugaj, Gilów, Górki, Gostków, Grabowiec, Drożdżów, Wołów Bliżyński, Wojtyniów. Murowany kościół pod wezwaniem św. Ludwika wybudowany został dopiero w latach 1896-1900 w miejscu rozpoczętej wcześniej budowy, dzięki hrabiemu Ludwikowi Platerowi. Projekt wykonał Antoni Hutten-Czapski.

W pierwszej połowie XIX wieku w Bliżynie mieszkało 150 osób w 18 domach, są to dane z 1827 roku, a w drugiej połowie wieku były już 34 domy. Cała gmina liczyła wówczas 2500 mieszkańców. W 1841 właścicielem Bliżyna był Wielogłowski. Posiadał on wielki piec, 16 warsztatów ręcznych i 5 fryszerek w Bliżynie, Wojtyniowie, Gostkowie, Wołowie, Grabowcu, które dawały rocznie 10 000 centarów surowego i 6000 kutego żelaza. Oprócz tego działały w okolicy liczne kopalnie rud żelaza, glinki ogniotrwałej, smolarnie wytwarzające węgiel drzewny.

Przed wybuchem Powstania Styczniowego powstała na tym terenie patriotyczna konspiracja za przyzwoleniem właściciela Bliżyna, Aleksandra Wielogłowskiego, uczestnika Postania Listopadowego, oraz dzięki pomocy księdza Aleksandrowicza, wikarego filialnego kościółka w Bliżynie. Głównymi organizatorami byli Wincenty Styrecki i Włodzimierz Krajewski. Wspomagali oni walczące oddziały powstańcze, udzielając im pomocy: leki, broń, amunicja, miejsca odpoczynku, prowiant czy uzupełnienie stanu kadrowego. W okolicy Bliżyna odbyło się wiele starć powstańców z wojskami carskimi, np. 24 kwietnia, 15 czerwca, 12 lipca 1863 roku. 16 marca 1864 roku odbyła się tu ostatnia zwycięska bitwa powstania styczniowego oddziału Jana Rudawskiego. (przeczytaj o tym artykuł: kliknij)

Pod koniec XIX wieku zbudowano linię kolejową przechodzącą przez Bliżyn, z Koluszek do Ostrowca. Uruchomiono ją w 1885 roku. W 1889 hrabia Ludwik Plater kupuje dobra bliżyńskie od Aleksandra Wielogłowskiego. Cztery lata później kopalnie i huty Platera zatrudniał ponad 1100 robotników, a w 1896 roku hrabia Plater, właściciel Bliżyna, Niekłania i Chlewisk, założył Towarzystwo Akcyjne, które przystąpiło do budowy stalowni. W 1897 roku rozpoczęto budowę drugiego wielkiego pieca. W 1898 roku Towarzystwo miało kapitał 1800 rubli.


XX WIEK

W roku 1900 następuje rozruch stalowni, a produkcją kieruje spółka Ludwik Kazimierz Broel-Plater z synami. Osiąga ona znaczne sukcesy, a jej produkty zdobywają nagrody nawet na międzynarodowych wystawach. Jednak na skutek kryzysu gospodarczego przestaje wkrótce działać stalownia (w 1902 roku), a w 1903 zapada postanowienie o likwidacji Towarzystwa Akcyjnego Stalowni im. Broel-Platera w Bliżynie. Dzięki staraniom właściciela działalność Towarzystwa zostaje wznowiona w 1905 pod nieco zmienioną nazwą. W 1908 przestaje pracować wielki piec, który w końcu wyremontowano w przededniu wybuchu wojny, a uruchomiony został w 1920 roku. W roku 1909 zakłady wydzierżawia od Platera inżynier Ambrożewicz. Już w 1914 roku powstaje w Bliżynie pierwsza apteka, działają kopalnie rudy ("Jastrzębia", "Piekło", "Biała Góra"), tartaki, fryszerki, a w 1916 uruchomiono cegielnię w Sołtykowie. Szkoła czterooddziałowa powstała w 1920 roku, ale już od 1900 roku funkcjonuje szkoła jednooddziałowa.


Zgodnie z odnalezionymi źródłami historycznymi w Bliżynie działały:

W Bliżynie kopalnia "Piekło" obecnie nie czynna od kilku lat, posiada dwa pokłady rudy (Nr. 24 rys. 1 i rys. 4), przyczem ostatniemi czasy eksploatowany był tylko górny pokład 0,30 m; dolny zaś był zarzucony z powodu dużego przypływu wody. Bliżyn jest znany oprócz tego, jako miejsce, gdzie jedynie doszło do ciągłości wydobywania węgla przy rudzie. Furta wynosiła 0,55 m, w stropie piaskowiec, w spągu łupek szary, pokład w dwóch warstewkach bardzo zanieczyszczonych przerostami. W r. 1916 i 1917 wydobyto i wysłano koleją ogółem 750 ton tego węgla

Źródło

W 1921 roku:

  • Zakłady Górnicze "Bliżyn" Raube Mieszalski, zatrudniające 400 robotników;
  • Fabryka żelaza braci Lilpop zatrudniająca 200 robotników.

W 1922 roku:

  • "Bliżyn" Zakłady górnicze, odlewnia żeliwa, wielki piec na węglu drzewnym i warsztaty;
  • Właściciele: Zygmunt Broel-Plater, Lucjan Mieszalski;
  • Kapitał: 1 mln marek;
  • Obrót 30 mln marek;
  • Pracowników: 400;
  • wyroby: odlewy budowlane, kuchenne, kanalizacyjne, wodociągowe, maszynowe, walce utwardzone i zwyczajne, narzędzia i maszyny rolnicze, ruszty, pędnie.


Zarządzeniem Prezydenta RP z dnia 17.09.1927 huta "Ludwik" braci Lilpopów przechodzi na własność państwa, natomiast w 1925 roku następuje zamknięcie odlewni na czas nieokreślony i sprzedanie jej Zjednoczeniu Polskich Fabryk, Maszyn i Narzędzi Rolniczych. W 1938 roku fabryka zostaje zlikwidowana i przekształcona w zakład produkujący węgiel aktywowany do masek przeciwgazowych.

Po wybuchu wojny w 1942 roku na terenie zakładu okupant organizuje filię obozu w Majdanku. Zamordowano tam od 7 do ponad 8 tysięcy jeńców radzieckich (według różnych źródeł), a od 1943 roku osadzano tam także Żydów i Polaków, łącznie około 5000. W czasie okupacji walczyły w okolicznych lasach oddziały "Hubala", "Oseta", "Szarego" i "Ponurego".

Po wojnie w Bliżynie rozwijał się przemysł chemiczny, drzewny, budowlany i spożywczy. Zbudowano też nową szkołę, w której mieściło się, oprócz podstawówki, Liceum Pedagogiczne, a następnie Ogólnokształcące. Działała też apteka i Ośrodek Zdrowia.

Obecnie po upadku zakładów przemysłowych gmina ma charakter agroturystyczny, rozwija się tu też rękodzieło (tkactwo, garncarstwo, stolarka). W Bliżynie mieści się nadal siedziba gminy, działa Gminny Ośrodek Kultury, Szkoła Podstawowa i Gimnazjum. Z czasów świetności pozostały zabytki: część neogotyckiego Pałacu Platerów, drewniany kościółek pw. św. Zofii, kościół parafialny św. Ludwika, ruiny stalowni.

W okolicy Bliżyna położonego na terenach Suchedniowsko-Oblęgorskiego Parku Krajobrazowego znajdują się rezerwaty: "Świnia Góra" (przeczytaj nasz artykuł na ten temat: kliknij), "Dalejów" i "Ciechostowice" oraz dwa pomniki przyrody: "Piekło Dalejowskie" i "Brama Piekła".

* * *

Inne źródła:

Gazeta Bliżyńska
Publikacje o Odrowążu i parafii Odrowąż Piotra Solarz
Powiat Skarżyski - miejsce cenne przyrodniczo i historycznie. Praca zbiorowa. Wydawnictwo Światowid

* * *

A oto dwa aktualne zdjęcia z Bliżyna. Kliknij na zdjęcie aby obejrzeć je w powiększeniu.


Uroczystości z okazji Powstania Styczniowego. W tle zabytkowy kościół pw. św. Ludwika z 1900 r.


Tablica na pomniku upamiętniającym Polaków zamordowanych w obozie koncentracyjnym w Bliżynie oraz partyzantów AK.

 

Copyright Szkoła Podstawowa im. Henryka Sienkiewicza w Odrowążku
26-120 Bliżyn
tel/fax 0-41 374 55 84